Нам засталася спадчына

Мінчэня Галіна Георгіеўна, настаўнік-дэфэктолаг

Кукульскiс Таццяна Уладзiмiраўна, кiраўнiк фiзiчнага выхавання

Нам засталася спадчына. Вопыт выкарыстання беларускіх народных гульняў у выхаванні дзяцей дашкольнага ўзросту

Сацыяльныя працэсы, якія адбываюцца ў сучасным грамадстве, ствараюць перадумовы для выпрацоўкі новых мэтаў адукацыі. У сучаснай адукацыйнай сістэме цэнтрам з'яўляецца чалавек, якi выхоўваецца і развіваецца ў полікультурным прасторы.

Праблема полікультурнага выхавання дашкольнікаў у сучасных умовах развіцця грамадства набывае асаблівую актуальнасць. У цяперашні час, калі адбываецца інтэнсіўны працэс гуманізацыі нашага шматнацыянальнага грамадства, незвычайна важнае значэнне набываюць выхаванне і адукацыя падрастаючага пакалення на традыцыях нацыянальнай культуры, звычаяў.

Забеспячэнне дзейнасцi ўстаноў адукацыi па ажыцяўленню выхавання, у тым лiку па фармiраванню духоўна-маральных каштоўнасцей, патрыятызма вылучана Кодэксам Рэспублiкi Беларусь аб адукацыi.

Фізічная культура можа ўнесці свой уклад у вырашэнне гэтых задач, так як фарміраванне фізічных якасцяў, рухальных навыкаў і ўменняў цесна звязана з выхаваннем маральна-валявых якасцей дзяцей. Фізічнае выхаванне неабходна разглядаць шырэй –– як педагагічны працэс выхавання асобы. Фізічна развіты чалавек, дужы, моцны, здаровы, павінен быць добрым, памяркоўным, павінен умець прыйсці на дапамогу да тых, каму яна патрэбна і накіроўваць свае ўменні і сілу толькі на добрыя ўчынкі. Народныя рухомыя гульні – найбольш даступны і эфектыўны метад развіцця асобы дзіцяці пры яго актыўнай дапамозе. Выкарыстоўваючы народныя рухомыя гульні ў розных формах фізкультурна-аздараўленчай работы, мы вырашаем не толькі развіваючыя і аздараўленчыя задачы, а і выхаваўчыя, накіраваныя на фарміраванне асобы дзіцяці, талерантных узаемаадносін у дзіцячым калектыве. Асаблівую значнасць маюць народныя рухомыя гульні, у якія выхаванцы вельмі любяць гуляць. Радасць руху спалучаецца з духоўным узбагачэннем дзяцей. Праз гульню ў іх фарміруецца ўстойлівае стаўленне да культуры роднай краіны, ствараецца эмацыянальна-станоўчая аснова для развіцця патрыятычных пачуццяў.

Папярэдняе даследванне кагнiтыўных уяўленняў дашкольнiкаў, анкетаванне педагогаў i бацькоў у нашай установе дазволiла вызначыць наступныя факты: у дзяцей былi не сфармiраваны камунiкатыўныя якасцi маўленчай дзейнасцi ў сувязi з недастатковасцю цi нават адсутнасцю беларускамоўнай практыкi; адзначаўся бедны слоўнiкавы запас; маўленне знаходзiлася пад моцным уплывам рускай мовы; выхаванцы недастаткова ведалi беларускiя народныя традыцыi, гульнi i святы; некаторыя педагогi дрэнна валодалi роднай мовай, у сваёй працы мала выкарыстоўвалi формы беларускага фальклору; большасць бацькоў увогуле не звярталiся да беларускай народнай культуры, не размаўлялi на роднай мове, не чыталi сваiм дзецям твораў беларускай дзiцячай лiтаратуры.

Таму адзiн з напрамкаў эфектыўнага фiзiчнага выхавання дзяцей дашкольнага ўзросту ў нашай установе накiраваны на развiццё фiзiчных якасцей i фармiраванне нацыянальнай самасвядомасцi сродкамi народных гульняў i прадугледжвае некалькi этапаў.

Па-першае, развучваем асобыя практыкаваннi i жывыя гульнi з дзецьмi розных узроставых груп. Падбiраючы гульню, звяртаемся да праграмы дашкольнай адукацыi выхавання i навучання ў дзiцячым садзе, у якой спiс гульняў складзены з улiкам агульнай жывой падрыхтоўкi дзяцей пэўнага ўзросту i накiраваны на рашэнне вызначаных навучальна-выканаўчых задач. Так, напрыклад:

- для групы малодшага ўзросту: «Грушка» (удасканальвае навыкi бегу з выкрутамi, уменне хутка арыентавацца ў навакольным асяроддзi); «Вожык i мышы» (развiвае хуткасць, спрыт, вынослiвасць, рашучасць); «Надзейка» (практыкуе ва ўменнi ўзгадняць рухi са словамi песнi, замацоўвае ўменне суадносiць свае дзеяннi з дзеяннямi партнёраў, выхоўвае ўзгодненнасць калектыўных дзеянняў) i iнш.

- для групы сярэдняга ўзросту: «Птушкi ляцяць» (садзейнiчае развiццю хуткасна-сiлавых якасцей, спрытнасцi); «Шэры кот» (удасканальвае навыкi бегу ў калоне, выхоўвае смеласць, спрыт, хуткасць рэакцыi); «Хворы верабей» (фармiруе навыкi спрытнага бегу, уменне дзейнiчаць па сiгналу, выхоўвае адмоўныя адносiны да несумленных учынкаў) i iнш.

- для дзяцей старэйшага ўзросту: «Фарбы» (садзейнiчае развiццю хуткасцi, спрытнасцi, памяцi, кемлiвасцi); «Шчупак» (садзейнiчае развiццю спрытнасцi, каардынацыi рухаў, памяцi, хуткасна-сiлавых якасцей); «Iванка i Марылька» (развiвае ўзгодненасць рухаў, выхоўвае пачуццё калектывiзму); «Свiнка» (практыкуе ў забiваннi мяча ў мэту, развiвае спрыт, хуткасць рэакцыi, дакладнасць рухаў) i iнш.

Па-другое, ствараем неабходныя ўмовы для арганізацыi працы па дадзенаму напрамку. Беларускiя народня гульнi падзяляюцца на гульнi вялiкай, сярэдняй i малой рухомасцi. Таму, выбраўшы гульню, вызначаем яе месца ў рэжыме дня. На першай прагулцы выкарыстоўваем гульнi больш дынамiчныя, на другой – гульнi розныя па жывой характарыстыцы. Асаблiва важна выклiкаць цiкавасць да гульнi ў самым пачатку. Вялiкi эфект дае абыгрыванне атрыбутаў. Патрэбна адзначыць, што выбар гульнi залежыць ад педагагiчнай задачы, а таксама фiзiчнай падрыхтоўкi дзяцей, iх стану здароўя.

Далей расказваем правілы гульнi, паказваем, як трэба выконваць тыя цi iншыя дзеяннi, пры дапамозе пытанняў паўтараем з дзецьмi правiлы, каб пераканацца, што ўсе зразумелi. Для малодшых дзяцей няма папярэдняга тлумачэння гульнi. Яго вядзём паэтапна, у ходзе гульнявых дзеянняў.

У дзяцей сярэдняга i старэйшага ўзросту папярэдняе тлумачэнне адбываецца з улiкам узроставых псiхалагiчных магчымасцей дзяцей. Гэта вучыць iх планаваць сваё дзеянне. Таму адследжваем паслядоўнасць тлумачэння: назва гульнi i яе змест; вядучы; напамiнак руху; раздача роляў; раздача атрыбутаў; размеркаванне ігракоў па пляцоўцы; пачатак гульнёвых дзеянняў.

У гульнi ролi вызначаюць паводзiны дзяцей. Таму выбар на галоўную ролю ўспрымаецца як узнагарода. Сочым за рухамi выхаванцаў, вызначаем тых, хто водзiць у гульнi: бяруцца за палку, у якой руцэ прадмет, лiчацца і г.д. Абавязкова падводзiм вынiкi гульнi, гэта выклiкае жаданне ў дашкольнікаў у наступны раз атрымаць лепшыя вынiкi.

Па-трэцяе, фiзiчная актыўнасць у спалучэннi з фальклорам далучае дзяцей да беларускай нацыянальнай культуры (святы Каляды, Купалле, кiрмашы i iнш.). У межах гэтай дзейнасцi ў цiкавай для выхаванцаў форме замацоўваем асноўныя рухі, у ходзе якiх: акцэнтуем увагу на нацыянальныя асаблiвасцi гульнёвай дзейнасцi; шырока выкарыстоўваем малыя лiтаратурныя формы беларускай народнай творчасцi (забаўлялкi, песенькi, вершыкi); рэалiзуем у практычнай дзейнасцi сучасныя нетрадыцыйныя выгляды аздараўленчай гiмнастыкi (аэробiкi, пальчыкавыя гульнi); актыўна выкарыстоўваем нестандартнае абсталяванне (стэпы, слядочкi, збанкi i iнш.); у структуру кожнай тэатралiзаванай забавы ўключаем комплекс жывых беларускiх гульняў, розных па сваей iнтэнсiўнай характарыстыцы; на працягу ўсёй забавы назiраем за моўнай актыўнасцю дзяцей.

Па-чацвертае, плануем сумесную дзейнасць з сям'ёй праз наступныя формы арганiзацыi ўзаемадзеяння: афармляем папкi-шырмы: «Беларускiя гульнi ў жыццi дзiцяцi», «Беларускiя гульнi i здароўе дзецей» i iнш.; праводзiм выставы лiтаратуры «Беларускiя народныя гульнi ў фiзiчным выхаваннi дашкольнiкаў»; распрацоўваем кансультацыi; праводзiм бацькоўскiя сходы: «Развiцце фiзiчных здольнасцей дзяцей у жывых гульнях», «Далучаем дзяцей да нацыянальнай культуры»; праводзiм сумесныя народныя святы з бацькамi. Гэтая праца цесна плануецца з музычным кіраўніком, выхавальнікамі. Пры распрацоўцы сцэнарыя народнага свята асаблівую ўвагу ўдзяляем падбору славесна-музычных, драматычных, гульнёвых і харэаграфічных твораў абрадава-каляндарнага фальклору і, вядома ж, народных рухомых гульняў. Арыентуемся на беларускія народныя гульні, у якія прынята было гуляць падчас правядзення абрадавых святаў, прысвечаных розным цыклам земляробчага календара.

Трэба адзначыць, што сумесныя мерапрыемствы забяспечылi павялiчэнне цiкавасцi бацькоў да выкарыстання беларускiх народных гульняў у выхаваннi дзяцей, дапамаглi скласці ўмовы для плённага супрацоўнiцтва.

Па-пятае, прадугледжваем сiстэму супрацоўнiцтва з усiмi педагогамi. Спачатку правялi анкетаванне з мэтай выявiць узровень выкарыстання беларускiх народных гульняў у выхаваўча-адукацыйным працэсе. Вынiкi анкетавання дазволiлi вызначыць негатыўную тэндэнцыю – адсутнасць неабходных ведаў у педагогаў па вызначанай праблеме. Таму на працягу ўсей працы ў дадзеным кiрунку ажыццяўляем кансультацыйную дапамогу педагогам па наступных тэмах: «Методыка навучання, правядзення i выкарыстання беларускiх народных гульняў у дашкольнай установе», «Актуальнасць выкарыстання беларускiх народных гульняў у выхаваннi дашкольнiкаў» i iнш.

У ходзе сумеснай працы педагогi актыўна пачалi праз розныя формы работы знаёмiць дзяцей з народнымі гульнямі, народным календаром, творамі народна-прыкладнога мастацтва, фальклорам, асновамі праваслаўнай культуры, традыцыямі, бытам, звычаямі беларускага народа, сялянскай працай, што спрыяе развіццю пазнавальных здольнасцей у выхаванцаў, фарміраванні высокай маральнасці, выхоўвае любоў да Бацькаўшчыны, павагу да продкаў, цікавасць да самабытнай беларускай культуры. «Справы даўно мінулых дзён, паданні даўніны глыбокай ...» становяцца бліжэйшымі, больш зразумелымі дзіцяці. Для гэтага ў дашкольнай установе створана спецыяльнае асяроддзе з мэтай далучэння дзяцей да народнай культуры, народнага мастацтва.

У кожнай групе створаны куткi краязнаўства (альбомы і дыдактычныя бібліятэчкі: «Мая сям'я», «Мой пасёлак Урэчча», «Дзяржаўная сімволіка Беларусі», «Мiнск - сталіца Беларусі», «Абаронцы Айчыны»; міні-музей «Беларуская хата» і інш.); зроблены падборкі дыдактычных, сюжэтна-ролевых, беларускіх народных, карагодных, маларухомых, рухомых гульняў; а таксама падборкі метадычнай і дзіцячай мастацкай літаратуры, вершаў, народных прыказак і прымавак пра патрыятызм, гераізм, смеласць і інш.

У заключэннi хочацца адзначыць вынiковасць работы педагагічнага калектыву па выкарыстанню беларускiх народных гульняў з мэтай развiцця фiзiчных якасцей i фармiравання нацыянальнай самасвядомасцi дзяцей дашкольнага ўзросту:

- адзначаны рост цікавасці выхаванцаў да беларускiх народных гульняў, свят, забаў, абрадаў; значна павялiчыўся слоўнiкавы запас;

- узраслі паказчыкi агульнага ўзроўню развiцця фiзiчных якасцей выхаванцаў;

- павысілася цiкавасць бацькоў да беларускай народнай культуры, якія сталі актыўна ўключацца ў сумесную дзейнасць па арганізацыi i правядзеннi свят, заняткаў, забаў з выкарыстаннем беларускiх народных гульняў, беларускай народнай творчасцi.

Такім чынам, можна зрабіць вывад, што беларускiя народныя гульнi як сродак развiцця фiзiчных якасцей i фармiравання нацыянальнай свядомасцi, дапамагаюць выхоўваць дзяцей здаровымi, сумленнымі людзьмi, якiя шануюць народныя традыцыi i iмкнуцца глыбока пазнаць спадчыну сваiх продкаў.

 

 

 
Выберите язык
Russian Belarusian Chinese (Traditional) English German