Беларуская старонка

Нам засталася спадчына

Мінчэня Галіна Георгіеўна, настаўнік-дэфэктолаг

Кукульскiс Таццяна Уладзiмiраўна, кiраўнiк фiзiчнага выхавання

Нам засталася спадчына. Вопыт выкарыстання беларускіх народных гульняў у выхаванні дзяцей дашкольнага ўзросту

Сацыяльныя працэсы, якія адбываюцца ў сучасным грамадстве, ствараюць перадумовы для выпрацоўкі новых мэтаў адукацыі. У сучаснай адукацыйнай сістэме цэнтрам з'яўляецца чалавек, якi выхоўваецца і развіваецца ў полікультурным прасторы.

Праблема полікультурнага выхавання дашкольнікаў у сучасных умовах развіцця грамадства набывае асаблівую актуальнасць. У цяперашні час, калі адбываецца інтэнсіўны працэс гуманізацыі нашага шматнацыянальнага грамадства, незвычайна важнае значэнне набываюць выхаванне і адукацыя падрастаючага пакалення на традыцыях нацыянальнай культуры, звычаяў.

Забеспячэнне дзейнасцi ўстаноў адукацыi па ажыцяўленню выхавання, у тым лiку па фармiраванню духоўна-маральных каштоўнасцей, патрыятызма вылучана Кодэксам Рэспублiкi Беларусь аб адукацыi.

Фізічная культура можа ўнесці свой уклад у вырашэнне гэтых задач, так як фарміраванне фізічных якасцяў, рухальных навыкаў і ўменняў цесна звязана з выхаваннем маральна-валявых якасцей дзяцей. Фізічнае выхаванне неабходна разглядаць шырэй –– як педагагічны працэс выхавання асобы. Фізічна развіты чалавек, дужы, моцны, здаровы, павінен быць добрым, памяркоўным, павінен умець прыйсці на дапамогу да тых, каму яна патрэбна і накіроўваць свае ўменні і сілу толькі на добрыя ўчынкі. Народныя рухомыя гульні – найбольш даступны і эфектыўны метад развіцця асобы дзіцяці пры яго актыўнай дапамозе. Выкарыстоўваючы народныя рухомыя гульні ў розных формах фізкультурна-аздараўленчай работы, мы вырашаем не толькі развіваючыя і аздараўленчыя задачы, а і выхаваўчыя, накіраваныя на фарміраванне асобы дзіцяці, талерантных узаемаадносін у дзіцячым калектыве. Асаблівую значнасць маюць народныя рухомыя гульні, у якія выхаванцы вельмі любяць гуляць. Радасць руху спалучаецца з духоўным узбагачэннем дзяцей. Праз гульню ў іх фарміруецца ўстойлівае стаўленне да культуры роднай краіны, ствараецца эмацыянальна-станоўчая аснова для развіцця патрыятычных пачуццяў.

Папярэдняе даследванне кагнiтыўных уяўленняў дашкольнiкаў, анкетаванне педагогаў i бацькоў у нашай установе дазволiла вызначыць наступныя факты: у дзяцей былi не сфармiраваны камунiкатыўныя якасцi маўленчай дзейнасцi ў сувязi з недастатковасцю цi нават адсутнасцю беларускамоўнай практыкi; адзначаўся бедны слоўнiкавы запас; маўленне знаходзiлася пад моцным уплывам рускай мовы; выхаванцы недастаткова ведалi беларускiя народныя традыцыi, гульнi i святы; некаторыя педагогi дрэнна валодалi роднай мовай, у сваёй працы мала выкарыстоўвалi формы беларускага фальклору; большасць бацькоў увогуле не звярталiся да беларускай народнай культуры, не размаўлялi на роднай мове, не чыталi сваiм дзецям твораў беларускай дзiцячай лiтаратуры.

Таму адзiн з напрамкаў эфектыўнага фiзiчнага выхавання дзяцей дашкольнага ўзросту ў нашай установе накiраваны на развiццё фiзiчных якасцей i фармiраванне нацыянальнай самасвядомасцi сродкамi народных гульняў i прадугледжвае некалькi этапаў.

Па-першае, развучваем асобыя практыкаваннi i жывыя гульнi з дзецьмi розных узроставых груп. Падбiраючы гульню, звяртаемся да праграмы дашкольнай адукацыi выхавання i навучання ў дзiцячым садзе, у якой спiс гульняў складзены з улiкам агульнай жывой падрыхтоўкi дзяцей пэўнага ўзросту i накiраваны на рашэнне вызначаных навучальна-выканаўчых задач. Так, напрыклад:

- для групы малодшага ўзросту: «Грушка» (удасканальвае навыкi бегу з выкрутамi, уменне хутка арыентавацца ў навакольным асяроддзi); «Вожык i мышы» (развiвае хуткасць, спрыт, вынослiвасць, рашучасць); «Надзейка» (практыкуе ва ўменнi ўзгадняць рухi са словамi песнi, замацоўвае ўменне суадносiць свае дзеяннi з дзеяннямi партнёраў, выхоўвае ўзгодненнасць калектыўных дзеянняў) i iнш.

- для групы сярэдняга ўзросту: «Птушкi ляцяць» (садзейнiчае развiццю хуткасна-сiлавых якасцей, спрытнасцi); «Шэры кот» (удасканальвае навыкi бегу ў калоне, выхоўвае смеласць, спрыт, хуткасць рэакцыi); «Хворы верабей» (фармiруе навыкi спрытнага бегу, уменне дзейнiчаць па сiгналу, выхоўвае адмоўныя адносiны да несумленных учынкаў) i iнш.

- для дзяцей старэйшага ўзросту: «Фарбы» (садзейнiчае развiццю хуткасцi, спрытнасцi, памяцi, кемлiвасцi); «Шчупак» (садзейнiчае развiццю спрытнасцi, каардынацыi рухаў, памяцi, хуткасна-сiлавых якасцей); «Iванка i Марылька» (развiвае ўзгодненасць рухаў, выхоўвае пачуццё калектывiзму); «Свiнка» (практыкуе ў забiваннi мяча ў мэту, развiвае спрыт, хуткасць рэакцыi, дакладнасць рухаў) i iнш.

Па-другое, ствараем неабходныя ўмовы для арганізацыi працы па дадзенаму напрамку. Беларускiя народня гульнi падзяляюцца на гульнi вялiкай, сярэдняй i малой рухомасцi. Таму, выбраўшы гульню, вызначаем яе месца ў рэжыме дня. На першай прагулцы выкарыстоўваем гульнi больш дынамiчныя, на другой – гульнi розныя па жывой характарыстыцы. Асаблiва важна выклiкаць цiкавасць да гульнi ў самым пачатку. Вялiкi эфект дае абыгрыванне атрыбутаў. Патрэбна адзначыць, што выбар гульнi залежыць ад педагагiчнай задачы, а таксама фiзiчнай падрыхтоўкi дзяцей, iх стану здароўя.

Далей расказваем правілы гульнi, паказваем, як трэба выконваць тыя цi iншыя дзеяннi, пры дапамозе пытанняў паўтараем з дзецьмi правiлы, каб пераканацца, што ўсе зразумелi. Для малодшых дзяцей няма папярэдняга тлумачэння гульнi. Яго вядзём паэтапна, у ходзе гульнявых дзеянняў.

У дзяцей сярэдняга i старэйшага ўзросту папярэдняе тлумачэнне адбываецца з улiкам узроставых псiхалагiчных магчымасцей дзяцей. Гэта вучыць iх планаваць сваё дзеянне. Таму адследжваем паслядоўнасць тлумачэння: назва гульнi i яе змест; вядучы; напамiнак руху; раздача роляў; раздача атрыбутаў; размеркаванне ігракоў па пляцоўцы; пачатак гульнёвых дзеянняў.

У гульнi ролi вызначаюць паводзiны дзяцей. Таму выбар на галоўную ролю ўспрымаецца як узнагарода. Сочым за рухамi выхаванцаў, вызначаем тых, хто водзiць у гульнi: бяруцца за палку, у якой руцэ прадмет, лiчацца і г.д. Абавязкова падводзiм вынiкi гульнi, гэта выклiкае жаданне ў дашкольнікаў у наступны раз атрымаць лепшыя вынiкi.

Па-трэцяе, фiзiчная актыўнасць у спалучэннi з фальклорам далучае дзяцей да беларускай нацыянальнай культуры (святы Каляды, Купалле, кiрмашы i iнш.). У межах гэтай дзейнасцi ў цiкавай для выхаванцаў форме замацоўваем асноўныя рухі, у ходзе якiх: акцэнтуем увагу на нацыянальныя асаблiвасцi гульнёвай дзейнасцi; шырока выкарыстоўваем малыя лiтаратурныя формы беларускай народнай творчасцi (забаўлялкi, песенькi, вершыкi); рэалiзуем у практычнай дзейнасцi сучасныя нетрадыцыйныя выгляды аздараўленчай гiмнастыкi (аэробiкi, пальчыкавыя гульнi); актыўна выкарыстоўваем нестандартнае абсталяванне (стэпы, слядочкi, збанкi i iнш.); у структуру кожнай тэатралiзаванай забавы ўключаем комплекс жывых беларускiх гульняў, розных па сваей iнтэнсiўнай характарыстыцы; на працягу ўсёй забавы назiраем за моўнай актыўнасцю дзяцей.

Па-чацвертае, плануем сумесную дзейнасць з сям'ёй праз наступныя формы арганiзацыi ўзаемадзеяння: афармляем папкi-шырмы: «Беларускiя гульнi ў жыццi дзiцяцi», «Беларускiя гульнi i здароўе дзецей» i iнш.; праводзiм выставы лiтаратуры «Беларускiя народныя гульнi ў фiзiчным выхаваннi дашкольнiкаў»; распрацоўваем кансультацыi; праводзiм бацькоўскiя сходы: «Развiцце фiзiчных здольнасцей дзяцей у жывых гульнях», «Далучаем дзяцей да нацыянальнай культуры»; праводзiм сумесныя народныя святы з бацькамi. Гэтая праца цесна плануецца з музычным кіраўніком, выхавальнікамі. Пры распрацоўцы сцэнарыя народнага свята асаблівую ўвагу ўдзяляем падбору славесна-музычных, драматычных, гульнёвых і харэаграфічных твораў абрадава-каляндарнага фальклору і, вядома ж, народных рухомых гульняў. Арыентуемся на беларускія народныя гульні, у якія прынята было гуляць падчас правядзення абрадавых святаў, прысвечаных розным цыклам земляробчага календара.

Трэба адзначыць, што сумесныя мерапрыемствы забяспечылi павялiчэнне цiкавасцi бацькоў да выкарыстання беларускiх народных гульняў у выхаваннi дзяцей, дапамаглi скласці ўмовы для плённага супрацоўнiцтва.

Па-пятае, прадугледжваем сiстэму супрацоўнiцтва з усiмi педагогамi. Спачатку правялi анкетаванне з мэтай выявiць узровень выкарыстання беларускiх народных гульняў у выхаваўча-адукацыйным працэсе. Вынiкi анкетавання дазволiлi вызначыць негатыўную тэндэнцыю – адсутнасць неабходных ведаў у педагогаў па вызначанай праблеме. Таму на працягу ўсей працы ў дадзеным кiрунку ажыццяўляем кансультацыйную дапамогу педагогам па наступных тэмах: «Методыка навучання, правядзення i выкарыстання беларускiх народных гульняў у дашкольнай установе», «Актуальнасць выкарыстання беларускiх народных гульняў у выхаваннi дашкольнiкаў» i iнш.

У ходзе сумеснай працы педагогi актыўна пачалi праз розныя формы работы знаёмiць дзяцей з народнымі гульнямі, народным календаром, творамі народна-прыкладнога мастацтва, фальклорам, асновамі праваслаўнай культуры, традыцыямі, бытам, звычаямі беларускага народа, сялянскай працай, што спрыяе развіццю пазнавальных здольнасцей у выхаванцаў, фарміраванні высокай маральнасці, выхоўвае любоў да Бацькаўшчыны, павагу да продкаў, цікавасць да самабытнай беларускай культуры. «Справы даўно мінулых дзён, паданні даўніны глыбокай ...» становяцца бліжэйшымі, больш зразумелымі дзіцяці. Для гэтага ў дашкольнай установе створана спецыяльнае асяроддзе з мэтай далучэння дзяцей да народнай культуры, народнага мастацтва.

У кожнай групе створаны куткi краязнаўства (альбомы і дыдактычныя бібліятэчкі: «Мая сям'я», «Мой пасёлак Урэчча», «Дзяржаўная сімволіка Беларусі», «Мiнск - сталіца Беларусі», «Абаронцы Айчыны»; міні-музей «Беларуская хата» і інш.); зроблены падборкі дыдактычных, сюжэтна-ролевых, беларускіх народных, карагодных, маларухомых, рухомых гульняў; а таксама падборкі метадычнай і дзіцячай мастацкай літаратуры, вершаў, народных прыказак і прымавак пра патрыятызм, гераізм, смеласць і інш.

У заключэннi хочацца адзначыць вынiковасць работы педагагічнага калектыву па выкарыстанню беларускiх народных гульняў з мэтай развiцця фiзiчных якасцей i фармiравання нацыянальнай самасвядомасцi дзяцей дашкольнага ўзросту:

- адзначаны рост цікавасці выхаванцаў да беларускiх народных гульняў, свят, забаў, абрадаў; значна павялiчыўся слоўнiкавы запас;

- узраслі паказчыкi агульнага ўзроўню развiцця фiзiчных якасцей выхаванцаў;

- павысілася цiкавасць бацькоў да беларускай народнай культуры, якія сталі актыўна ўключацца ў сумесную дзейнасць па арганізацыi i правядзеннi свят, заняткаў, забаў з выкарыстаннем беларускiх народных гульняў, беларускай народнай творчасцi.

Такім чынам, можна зрабіць вывад, што беларускiя народныя гульнi як сродак развiцця фiзiчных якасцей i фармiравання нацыянальнай свядомасцi, дапамагаюць выхоўваць дзяцей здаровымi, сумленнымі людзьмi, якiя шануюць народныя традыцыi i iмкнуцца глыбока пазнаць спадчыну сваiх продкаў.

 

 

 

Кансультацыя для бацькоў "Далучэнне дзяцей і бацькоў да народных традыцый"


Кансультацыя для бацькоў

«Далучэнне дзяцей і бацькоў

да народных традыцый»

«... выхаванне, створанае самім народам і заснаванае на народных пачатках, мае тую выхаваўчую сілу, якой няма ў самых лепшых сістэмах, заснаваных на абстрактных ідэях або запазычаных у іншага народа ...»

К. Д. Ушынскі

У цяперашні час узрастае цікавасць да асэнсавання ўмацаванню і актыўнай прапагандзе нацыянальных культурных традыцый, увасобленых у самабытных жанрах фальклору, сямейна-бытавых звычаях, абрадах, рытуалаў. Таму вельмі важна адрадзіць пераемнасць пакаленняў, даць дзецям маральныя асновы, навучыць паважліва ставіцца да сваіх старажытных каранёў, памяці продкаў.

Давайце паспрабуем разабрацца, што такое народныя традыціі, што можна да іх аднесці.

«Традыцыя» перакладаецца з лацінскай мовы як «перадача», г.зн. традыцыя - гэта тое, што перадаецца ад аднаго пакалення іншаму.

У якасці традыцый выступаюць пэўныя грамадскія ўстаноўкі, нормы паводзін, каштоўнасці, ідэі, звычаі, абрады, святы і г.д.

Народныя традыцыі - адна з састаўных частак культурнай спадчыны народа, яны адкрываюць вялізныя магчымасці для дзяцей, даючы ім веды і вопыт арганізацыі і самарэгуляцыі сваёй дзейнасці, дапамагаюць выпрацаваць уменне кіраваць уласнымі дзеяннямі, станамі і ўчынкамі ў адпаведнасці з інтарэсамі іншых людзей, патрабаваннямі грамадскага абавязку.

Да народных традыцый ставяцца святы, абрады, звычаі, гульні.

У якасці асноўных сродкаў выхавання народная педагогика выкарыстоўвае ўсе кампаненты народнай культуры: фальклор, песні, казкі, прыказкі, прымаўкі, святы. Менавіта яны раскрываюць змест выхавання і навучання дзяцей, асноўныя маральныя правілы і ідэалы, разуменне дабра і зла, нормы зносін і чалавечых адносін; адлюстроўваюць светапогляд чалавека праз міфалогію, рэлігію, павер'і; апісваюць гісторыю народа ў выглядзе эпасу, летапісаў і вуснага творчасці. Дзякуючы ім раскрываюцца э гледжанні народа, яны ўпрыгожваюць паўсядзённае жыццё, працу і адпачынак.

Народныя гульні ярка адлюстроўваюць лад жыцця людзей, іх побыт, працу, асновы, уяўленні аб гонару, адвагі, мужнасці, жаданні быць моцнымі, спрытнымі, выносливымі, хуткімі прыгожа рухацца, адрознівацца кемлівасцю, вытрымкай, творчай выдумкай, знаходлівасцю, воляй і імкненнем да перамогі. Гульня заўсёды была для дзіцяці крыніцай радасных эмоцый з вялікай выхаваўчай сілай.

У народных гульнях захаваўся каларыт звычаяў, самавыяўлення народа, своеасаблівасць мовы, формы і змест гутарковых тэкстаў.

Дзеці любяць вясёлыя лічылкі, лёсавання, гульні.

- Заяц белы, куды бегаў?

- У лес зялёны.

- Што там рабіў?

- Лыкі драў.

- Куды клаў?

- Пад калоду.

- Хто скраў?

- Радзівон.

- Выйдзі вон!

Такім чынам, гульня здаўна займала ў жыцці дзіцяці важнае месца. Дзякуючы ёй дзеці прывучаліся самастойна знаходзіць выйсце з крытычнага становішча, хутка прымаць рашэнні і ажыццяўляць іх, праяўляць ініцыятыву, набывалі важныя якасці, неабходныя ім у будучым жыцці. Народныя гульні спрыялі фармаванню гарманічна развітай асобы, якая спалучае ў сабе духоўнае багацце і фізічную дасканаласць.

Глыбокая народная мудрасць сканцэнтравалася ў творах беларускага фальклору. Гэтая вобласць вуснай народнай творчасці ўяўляе сабой адно з найважнейшых сродкаў народнай педагогікі.

Людзі былі перакананыя, што слова валодае асаблівай сілай уздзеяння на чалавека і прыроду.

Так, напрыклад, прыгаворвалі дзеці, праходзячы міма вулляў і прыгаворваючы багаты збор мёду пчоламі.

Слова, злучанае з музыкай і рухам, валодала яшчэ большай сілай. Таму вялікую ролю ў народных традыцыях мала песня, музычны інструмент, рытмічныя скокі.

Абрадавыя песні апісвалі дабрабыт, задаволенасць, багацце, якія суправаджалі іх дзеянні малявалі жаданае, каб забяспечыць яго ў рэальным жыцці.

Вясна, вясна чырвоная!

Прыйдзі вясна з радасцю,

З радасцю, з радасцю,

З вялікаю ласкай:

З льном высокім,

З коранем глыбокім,

З хлябамі багатымі!

З першых дзён жыцця дзіця апынялася ва ўладзе слова і музыкі. Калыханкі, песні, пацешкі наладжвалі яго на гарманічны музычна-паэтычны лад.

Люлі-люлі-люленькі,

Дзе вы, дзе вы гуленькі?

Прылятае на ложак,

пачынайце буркаваць

Люлі-люлі-люленьки,

Прыляцелі гуленькі,

Селі ў ізголовьице ...

Спі-ка на здароўечка!

Сталі гулі буркаваць

Стаў Ванюша засыпаць.

А колькі дзіцячых казак, былін, загадак, хуткамовак, прыказак і прымавак ў народнай творчасці.

Казкі з'яўляюцца важнымі выхаваўчымі сродкамі, на працягу стагоддзяў жыццё, народная практыка выхавання, пераканаўча даказала педагагічную каштоўнасць казак. Дзеці і казка - непадзельныя, яны створаны адзін для аднаго і таму знаёмства з казкамі свайго народа, павінна абавязкова ўваходзіць у курс адукацыі і выхавання кожнага дзіцяці.

Многія народныя казкі выклікаюць упэўненасць у перамозе праўды, у перамозе дабра над злом. Аптымізм казак асабліва падабаецца дзецям і ўзмацняе выхаваўчае значэнне.

Важная асаблівасць казак - вобразнасць. У герою звычайна вельмі выпукла і ярка паказваюцца галоўныя рысы характару: адвага, працавітасць, досціп; такія рысы як фізічная сіла, смеласць, мужнасць. Вобразнасць дадаецца пацешнай казак - тонкім і вясёлым гумарам.

Таксама дзецям вельмі падабаюцца загадкі. Загадка - гэта мудрагелістае кароткае паэтычнае вобразнае апісанне якога-небудзь прадмета або з'явы, зробленае з мэтай выпрабаваць кемлівасць чалавека, развіць здагадлівым, роўна як і з мэтай раскрыць яму вочы на прыгажосць і багацце навакольнага свету.

Два ўцякаюць, два даганяюць, адпачываюць разам. (Колы)

Ня яздок, а са шпорамі, ня будзільнік, а ўсіх будзіць. (Певень)

Задачу па развіццю фанематычнага слыху дзіцяці, навучаньня ягонага дакладна прайграваць цяжкія словазлучэнні - выконваюць хуткамоўкі.

На гары, на пагорку

Жылі трыццаць тры Ягорка.

З-за лесу, з-за гор

Едзе да іх яшчэ Ягор.

Ні ў адным іншым жанры фальклору народная жыццё не адлюстравана так шырока і шматгранна, як у прыказках і прымаўках, у іх шмат матэрыялу практычнага характару: жыццёвыя парады, працоўнае выхаванне, асуджэнне бяздзейнасці, ленасці: "Не капай другому ямы - сам у яе патрапіш» , «Зямлю фарбуе сонца, а чалавека праца», «Рыхтуй сані летам, а калёсы зімой», «Паспяшаешся - людзям на смех».

Прыказкі і прымаўкі працятыя пачуццём глыбокай любові і адданасці Радзіме: «Радзіма - маці, умей за яе пастаяць», «Чалавек без радзімы - салавей без песні».

Большая частка прыказак звернута да маральнай сутнасці чалавека: дабру, злу, праўдзе, жалю, спачування: «Не адзенне чалавека фарбуе, а яго добрыя справы», «Як адгукнецца, так і адгукнецца», «Жыццё дадзена на добрыя справы».

Песні, танцы, гульні і загадкі аб'ядноўваліся ў народных святах.

Кожны народнае свята суправаджаўся абрадамі і песнямі. Большая іх частка узнікла яшчэ ў часы паганства, і захаваліся яны ў выглядзе забаваў, звычаяў. Такія святы садзейнічалі згуртаванню людзей, злучалі пакалення. Праз абрады перадавалі значны аб'ём ведаў аб свеце: аб прычынных залежнасці, пра ўласцівасці прыродных з'яў і інш. Многія паганскія святы, абрады былі ўспрынятыя царквой і перапляліся з падзеямі, якія адзначаюць ёю, напрыклад Каляды, свята Івана Купалы.

Святочны дзень пачынаўся з ўрачыстай службы ў царкве, а працягваўся на вуліцы, у поле, на лужках. Пад музыку жалеек, балалаек, гармонікаў вадзілі карагоды, спявалі, скакалі, ладзілі гульні. Вялікай любоўю ў народзе карысталіся наступныя святы: Вялікдзень, Каляды, Новы год, Масленіца. У дзяцей не было нейкіх асаблівых дзіцячых святаў, але яны адчувалі агульную святочную атмасферу і весяліліся разам з усімі.

Найбольш урачыстым, яркім і мабыць, самым старажытным з гадавых святаў былі Каляды. Хрысціянская царква прымеркавала да іх тры вялікіх свята: Рождество - пачатак Каляд, Новы год і Вадохрышча, якім завяршаецца іх.

7 студзеня - Каляды Госпада Ісуса Хрыста. Нашы продкі верылі, што ў свята Божага Нараджэння, найважнейшы і радасна царкоўны дзень, падобна таму як і ў іншыя найважнейшыя святы, гуляе сонца. Векавая традыцыя ператварыла гэтае свята ў апафеоз сямейнага цяпла, супакаення, хатняга ачага, у свята сям'і. Вечар напярэдадні Калядаў завецца куццёй. Вялікае значэнне ў калядную куццю надавалася вячэры. Хату старанна прыбіралі, накрывалі чыстым абрусам стол, елі ва ўрачыстым і строгім маўчанні, А потым пачыналася калядны весялосьць. У гэтыя святы было прынята дарыць родным і блізкім падарункі. Год пачынаўся абрадам калядавання. Каляда - гэта заклінацельная песня, якая выконвалася падчас зімовага адраджэння сонца. Калядкі звалі сям'ю, жадалі ёй багацця і дабрабыту, патрабавалі ўзнагароду за гэтыя пажаданні. Калядоўшчыкі атрымлівалі што - небудзь з ежы. Кожная сям'я чакала калядоўшчыкаў, падрыхтоўваюць для іх пачастункі і з непадробнай задавальненнем выслухоўвала калядкі. Па вуліцах падчас Каляд хадзілі калядоўшчыкі, на вячорках вадзілі карагоды, гучалі вясёлыя гарэзныя песні, загадваць загадкі.

Каштоўнасць народных традыцый велізарная, а іх страта незаменная якімі б там ні было матэрыяльнымі выгодамі. Традыцыі - захавальнікі народнай культуры, запаветаў народа. Калі цалкам згубленыя ўсе народныя традыцыі, можа ўстаць пад сумнеў само існаванне народа.

 

 

 

Беларускія народныя гульні

Вожык і мышы

Усе дзеці разам з гульцамі-мышамі становяцца ў круг. Вожык—у цэнтры круга. Па сігнале ўсе ідуць направа, вожык — налева. Гульцы прамаўляюць словы: Бяжыць вожык — тупу-тупы, Увесь калючы, гостры зуб! Вожык-вожык, ты куды? Пекла якой бяжыш бяды? Пасля гэтых слоў усе спыняюцца. Па сігнале да вожыку падыходзіць адзін гулец і кажа:

Вожык ножкамі туп-туп!

Вожык глазкамі луп-луп!

Чуе вожык — усюды ціш,

Чу!.. Скрабецца ў лісце мыш!

Вожык імітуе руху: асцярожна ходзіць, прыслухоўваецца. Мышы ў гэты час бегаюць па-за кругам. Вядучы кажа:

Бяжы, бяжы, вожык,

Не шкадуй ты ножак,

Ты лаві сабе мышэй,

Не лаві нашых дзяцей!

Мышкі бегаюць па крузе, подбегам і за круг. Вожык іх ловіць (пятнает).

Гульцы хутка прысядаюць і апускаюць рукі. Мышка злоўленая: яна ў пастцы. Такім чынам, гульня паўтараецца некалькі разоў.

Правілы гульні. Усе дзейнічаюць дакладна ў адпаведнасці з тэкстам. Вожык пятнает мышэй, злегку крануўшы іх рукой. Запятнанная мышка адразу выходзіць з гульні.

Запляціся, пляцень!

Якія граюць дзеляцца на дзве роўныя па сілах каманды — зайцы і тын. Малююць дзве паралельныя лініі — калідор шырыней 10— 15 см. Гульцы-тын, узяўшыся за рукі, становяцца ў цэнтры калідора, а зайцы — на адным з канцоў пляцоўкі. Дзеці-плот чытаюць:

Заяц, заяц не хадзі,

Ў гародзе не блудзі!

Пляцень, заплятайся,

Зайцы лезуць, спасайся!

Пры апошнім слове зайцы бягуць да плетню і імкнуцца разарваць яго ці праскочыць пад рукамі гульцоў. Зайцы, якія праскочылі, збіраюцца на іншым канцы калідора, а тым, каго затрымалі, кажуць: «Ідзі назад, у лес, асінку пагрызі!» І яны выбываюць з гульні. Дзеці-плот паварочваюцца тварам да зайцам і чытаюць:

У лес заяц паскакаў,

Нас пляцень уратаваў.

Правілы гульні. Гульня паўтараецца, пакуль не переловят ўсіх зайцоў. Пасля гэтага мяняюцца ролямі. Правілы гульні. Перамагае тая група, якая переловит ўсіх зайцоў пры меншай колькасці запеваў.

Ліскі

Якія граюць па дамоўленасці або па лесаванні выбіраюць ліса — вядучага і, построившись ў круг дыяметрам 10-20 м, кладуць каля сябе лісок. Ліс падыходзіць да аднаго з якія граюць і кажа:

— Дзе быў?

— У лесе.

— Каго злавіў?

— Ліску.

— Аддай ліску маю.

— За так не аддаю.

— А за што — скажы сам.

— Як абгоніш, дык аддам.

Правілы гульні. Пасля гэтага яны бягуць у супрацьлеглыя бакі па крузе. Гаспадаром ліскі становіцца той, хто зойме свабоднае месца ў крузе, лісам — гулец, які застаўся.

Жмуркі

Усе ідуць, прыскокваючы і напяваючы якую-небудзь песеньку, і вядуць гульца-ката з завязанымі вачыма. Як прывядуць да дзвярэй, ставяць яго на парог і загадваюць узяцца за ручку, а потым усе разам (хорам) нараспеў распачынаюць такую гаворку з катом:

— Кот, кот! На чым стаіш?

— На дубе!

— За што трымаешся?

— За сук!

— Што на суку?

— Вуллі!

— Што ў вуллях?

— Мед!

— Каму ды каму?

— Мне ды сыну майму!

— А нам што?

— Гліны на лапаце!

Тут усе пачынаюць тармасіць ката і спяваюць песеньку:

Кот, кот Апанас,

Ты лаві тры годы нас!

Ты лаві тры годы нас,

Не развязваючы глаз!

Як толькі праспяваюць апошнія словы, разбягаюцца ў розныя бакі. А кот Апанас прымаецца лавіць якія граюць. Усе круцяцца вакол ката, дражняць яго: то дакрануцца да яго пальцам, то пацягнуць за вопратку.

Правілы гульні. Лавіць і разбягацца можна толькі пасля слоў: «Не развязваючы вачэй!» Той, да каго дакрануліся, часова выходзіць з гульні.

Пярсцёнак

Якія граюць стаяць па крузе, трымаюць рукі наперадзе лодачкай. Выбіраецца адзін вядучы. У руках у вядучага ляжыць невялікі бліскучы прадмет (гэта можа быць колца, фанцік з фальгі). Вядучы ідзе па крузе і кожнаму як быццам кладзе колца ў рукі. Пры гэтым ен кажа:

Вось па крузе я іду,

Усім пярсценачак кладу,

Мацней ручкі заціскайце

Да глядзіце, не зявайце.

Аднаму з дзяцей ен незаўважна кладзе колца, а потым выходзіць з кола і кажа: «Пярсценачак, пярсценачак, выйдзі на ганачак!» Той, у якога ў ладошках апынецца колца, выбягае, а дзеці павінны пастарацца затрымаць яго, не выпусціць з круга.

Правілы гульні. Пасля слоў: «Пярсценачак, пярсценачак, выйдзі на ганачак!»— усе гульцы павінны паспець хутка ўзяцца за рукі, каб не выпусціць гульца з колцам у руцэ з круга.

У Мазаля

Удзельнікі гульні выбіраюць Мазаля. Усе астатнія адыходзяць ад Мазаля і дамаўляюцца, што будуць яму паказваць, пасля чаго ідуць да Мазалю і кажуць:

— Здравствуй, дедушка Мазаль —

З дліннай белай барадой,

З чорнымі вачамі, з белымі вусамі!

— Дзеткі, дзеткі! Дзе вы былі?

Дзе вы былі? Што рабілі?

— Дзе мы былі, вам не скажам,

Што рабілі — пакажам!

Усе робяць тыя руху, аб якіх дамовіліся загадзя. Калі дзед Мазоль адгадае, якія граюць разбягаюцца, а дзед ловіць іх.

Правілы гульні. Дзед Мазаль выбірае сабе на замену самага хуткага і спрытнага гульца.

Рэдзькі

Пан стаіць дзе-небудзь удалечыні, а гаспадар застаецца з редьками. Рэдзькі садзяцца на траву адна за іншы, абхапіўшы абедзвюма рукамі таго, хто сядзіць наперадзе. Яны спяваюць:

Мы на градачцы сядзім,

Ды на сонейка глядзім!

Мы ядзім, сядзім, сядзім!

Мы глядзім, глядім, глядзім!

А гаспадар перад градкамі пахаджвае. Раптам здалек чуецца:

Дзінь-дзілінь!

Дзінь-дзілінь!

Дзінь-дзілінь!

Гэта пан на кані (на палачцы) верхам едзе. Ен пад'язджае да градцы, аб'язджае яе два-тры разы, потым спыняецца і пытаецца: «Ці дома хазяін?» Гаспадар адказвае: «Дома! А хто там?» Пан кажа: «Сам пан!» Гаспадар пытаецца: «Што табе трэба?» Пан кажа:

Мая пані на печы ляжала.

Звалілася з печы,

Пабіла плечы.

Вохае, уздыхае —

Рэдзькі жадае.

Дай мне рэдзькі!

Хозяин отвечает:

Рэдзька яшчэ маленькая:

З курыную галоўку.

Прыязджай заўтра!

Пан паехаў дадому. Праз некаторы час ен зноў прыязджае да гародзе і пытаецца тое ж самае. Гаспадар глянуў на градку і кажа:

Рэдзька яшчэ маленькая:

З гусіную галоўку.

Прыязджай заўтра, тады дам!

Пан паскакаў назад. Праз некаторы час зноў прыязджае і кажа тое ж самае. Гаспадар адказвае: «Цяпер мая рэдзька вырасла з конскую галоўку!» Пан пытаецца: «А можна вырваць рэдзьку?» Гаспадар кажа: «Можна! Цягні сам, якую хочаш!» Пан падыходзіць да рэдзьцы і тузае тую, якая сядзіць апошняй. А рэдзька моцна сядзіць ды пасмейваецца над ім:

Ножкі ў пана таненькія,

Ручкі ў пана слабенькія!

Пан паскакаў назад. Праз некаторы час зноў прыязджае і кажа тое ж самае. Гаспадар адказвае: «Цяпер мая рэдзька вырасла з конскую галоўку!» Пан усе тузае, а выдраць няма сілы. А рэдзькі з гаспадаром над ім пасмейваюцца, прамаўляючы тыя ж словы.

Нарэшце, пан натужыўся, злаўчыўся, вырваў рэдзьку і адвеў туды, дзе стаіць яго конь. Потым падыходзіць да гаспадара і зноў пытаецца: «А можна мне яшчэ рэдзьку?» «Можна, цягні!» — дазваляе гаспадар. Пан сам выдраць не можа і кліча першую рэдзьку. Пачынаюць яны разам цягнуць. Выцягнулі яшчэ адну! Потым яны сталі выцягваць усе рэдзькі па чарзе. І кожная рэдзька, якую ен з градкі выдернет, становіцца за папярэднімі редьками гуськом. Так працягваецца да таго часу, пакуль на градцы нічога не застанецца. Пан сядае на каня і едзе разам з редьками.

Правілы гульні. Выдзіраць рэдзьку можна толькі з дазволу гаспадара.

Грушка

Якія граюць бяруцца за рукі, утвараючы круг, у сярэдзіне якога становіцца хлопчык або дзяўчынка. Гэта і будзе грушка. Усе ходзяць вакол грушкі па крузе:

Мы пасадзім грушку —

Вось так, вось так!

Няхай наша грушка

Расце, расце

Вырастай ты, грушка,

Вось такой вышыні;

Вырастай ты, грушка,

Вось такой шырыні;

Вырастай ты, грушка,

Вырастай у добры час!

Патанцуй, Марылька,

Пакружыся ты для нас!

А мы гэту грушку

Усе шчыпаць будзем.

Ад нашай Марылькі

Уцякаць будзем!

Грушка ў сярэдзіне круга павінна рабіць усе тое, аб чым спяваецца ў песні: танцаваць, кружыцца. На словы «Вось такой вышыні» дзеці паднімаюць рукі ўверх, а на словы «Вось такой шырыні» разводзяць іх у бакі. Калі спяваюць: «А мы гэту грушку усе шчыпаць будзем», усе набліжаюцца да грушке, каб дакрануцца да яе, і хутка ўцякаюць, а грушка ловіць каго-небудзь.

Правілы гульні. Усе гульнявыя дзеянні павінны быць дакладна ўзгодненыя са словамі.

Лясь, лясь, уцякай!

Якія граюць ходзяць па пляцоўцы — збіраюць на лузе кветкі, плятуць вянкі, ловяць матылькоў і г. д. Некалькі дзяцей выконваюць ролю конікаў, якія ў баку скубуць траўку. На словы вядучага:

— Лясь, лясь, уцякай!

Цябе коні стопчуць.

— А я коней не баюсь,

Па дарозе пракачусь!

Некалькі гульцоў пачынаюць скакаць на палачках, пераймаючы конікам і імкнучыся злавіць дзяцей, якія гулялі на лузе.

Правілы гульні. Ўцякаць можна толькі пасля слова прокачусь. Той дзіця, якога дагоніць конік, на час выбывае з гульні.

 

 

 

 

Беларускамоўны дзень

Родная мова адыгрывае ўнікальную ролю ў станаўленні асобы чалавека. Мова і маўленне традыцыйна разглядаліся ў псіхалогіі, філасофіі і педагогіцы як вузел, у якім сходзяцца розныя лініі псіхічнага развіцця: мысленне, уяўленне, памяць, эмоцыі. Маўленне, як адзін з самых важных сродкаў чалавечага пазнання, служыць асноўным каналам спасціжэння чалавекам каштоўнасцяў духоўнай культуры, а таксама неабходнай умовай выхавання і навучання.

Дашкольны ўзрост – гэта перыяд актыўнага засваення гутарковага маўлення, станаўлення і развіцця ўсіх бакоў мовы: фанетычнага, лексічнага, граматычнага. Паўнавартаснае валоданне роднаю моваю ў дашкольным дзяцінстве з’яўляецца неабходнаю ўмоваю рашэння задач разумовага, эстэтычнага і маральнага выхавання дзяцей у максімальна сензетыўны перыяд развіцця. Развіццё і фарміраванне маўлення ў дашкольным дзяцінстве закладвае асновы паспяховага навучання ў школе.

Развіццё маўлення дзіцяці адбываецца ў цеснай узаемасувязі з засваеннем фанетычнага боку, слоўнікавага складу і граматычнага ладу мовы. Гэта праблема цесна звязана з педагагічным працэсам, у ходзе якога ажыццяўляецца фармаванне ў дзіцяці маўленчых уменняў і навыкаў, і на гэтай аснове адбываецца развіццё яго маўлення: разуменне сэнсу слова і абагачэнне слоўніка, засваенне сістэмы моўных паняццяў і заканамернасцяў ў галіне марфалогіі, словаўтварэння, сінтаксісу, авалодванне гукавой культурай маўлення, фармаванне звязнага маўлення.

Згодна з рашеннем педагагічнай нарады ад 31.08.2018 года кожны чацверты чацвер месяца ў дашкольнай установе беларускамоўны дзень.

 
Выберите язык
Russian Belarusian Chinese (Traditional) English German